Categorie: , , ,

Waarom veerkracht zo belangrijk is?

Veerkracht is één van de belangrijkste uitgangspunten in Transition Towns, maar helaas nog het minst begrepen. De koningin gebruikte het, verrassend genoeg, in haar laatste troonrede. Als vorm van weerbaarheid, wat dicht in de buurt komt. Veerkracht in de moderne tijd is meer, breder: Het vermogen van een systeem om zodanig van grote schokken te herstellen, dat het systeem blijft functioneren zoals het bedoeld is.

Dat systeem kan van alles zijn: Van internet tot aan een landschap, van transportnetwerken tot aan lokale volkstuinen, van het menselijk lichaam tot aan een buurt of stad. De opkomst van het veerkrachtdenken, is onder meer een reactie op de economische ontwikkeling de laatste vijftig jaar, die mens en maatschappij  steeds afhankelijker en kwetsbaarder heeft gemaakt. Er is maar voor drie dagen voedsel in de supermarkten, en dan hebben we niets meer. De treinen rijden op tijd, totdat er herfstblaadjes vallen. Mensen kunnen dagenlang niet elektronisch betalen, door storing in computers.


Animatie over drie niveaus van veerkracht: Persoonlijk, Gemeenschappelijk, Planetair

Huidig systemen slecht bestand tegen grote veranderingen

We gaan de komende tientallen jaren veel golven van grote verandering meemaken. Ze zijn het gevolg van negatieve escalaties in de fundamentele processen van de aarde. Te weten de klimaatverandering en het schaars worden van fossiele grondstoffen, energie, gezond voedsel en biodiversiteit. Dat krijgt zijn weerslag in het hierop drijvende economisch  en maatschappelijk stelsel van de mensheid.

Orkaan Katrina

Tot nu toe bepaalde de soort bedreiging het ontwerp van onze verdediging, wat op zich logisch is. Door multinationals is op basis van goedkope olie en goedkope arbeidskrachten, een globaal economisch systeem gebouwd met enorme afhankelijkheden. Dat systeem wordt steeds kwetsbaarder voor storingen en treft steeds meer mensen. Neem New Orleans na de orkaan Katrina, de kernramp in Fukushima of de crisis van de bankenwereld in 2008. Systemen die werden gezien als degelijk, met alles was rekening gehouden. Waarom ging het dan toch zo mis? Een paar dingen vallen op:

  • Er was sprake was van een naar verhouding grote schok cq storing
  • Er was veel afhankelijk van andere systemen die eveneens  werden getroffen
  • Men had de schok niet verwacht of voorzien

Na elke ramp kwamen experts verbijsterd met hetzelfde excuus: “we waren uitstekend voorbereid, maar we hadden  x of y gewoon niet voor mogelijk gehouden.”

Stel nu eens dat we niet meer denken vanuit alle mogelijke bedreigingen maar er gewoon van uitgaan dat het onverwachte kan gebeuren? Wat minder vreemd is als het lijkt, want hoe vaak loopt iets anders dan je denkt? Het is eigen aan het leven nietwaar, een complex en chaotisch gebeuren. Dus stel dat we besluiten om systemen te ontwerpen die moeten bestand zijn tegen nog onbekende storingen en veranderingen in de toekomst? Ja, dat hebben mensen dus gedaan en zij kwamen uit bij het fenomeen veerkracht. Veerkracht kan rampen niet voorkomen, maar vermindert de gevolgen, de impact.

Hoe ziet veerkracht er dan uit?

Veerkracht is (bio)divers: Als verschillende systemen voor soortgelijke functies zorgen en dus bij uitval van de ander, de functie over kunnen nemen.  Een veerkrachtig energiesysteem bijvoorbeeld, zal bestaan uit modulaire, gelokaliseerde delen met een gevarieerd scala aan bronnen en technologie. Dus niet een paar grote centrales met een stervormig gecentraliseerde kabelsysteem. Op deze manier kunnen andere leveranciers, als ergens iets mis gaat, de energielevering overnemen en de schok opvangen. De problemen beperken zich tot een kleiner gebied, tot minder mensen. Die makkelijker geholpen kunnen worden door omliggende gebieden en mensen. Diversiteit verleent het systeem veerkracht, het kan snel herstellen van een klap, en de klap heeft slechts een beperkte impact.

Veerkracht is ecologisch: Als de systemen elkaar ondersteunen, en op hun beurt in kringloop samenwerken met de natuurlijke ecosystemen . Van schoon (drink)water tot voedingsstoffen voor de gewassen die we eten tot de zuurstof die we inademen. Veerkracht gaat hier over het slim en respectvol samenwerken van menssystemen met ecosystemen. Dat we ecosystemen niet uitputten of hun werking veranderen. Dat we denken en werken in processen over langere tijd en ons niet meer alleen op de korte termijn fixeren.

Neem het gebruik van kunstmest en pesticiden door een boer, wat zo’n vijftig jaar geleden begon. In het begin kon de boer er makkelijk en comfortabel gewassen telen en hoge opbrengsten halen. Bij gebrek aan beter weten, konden de boeren er geen nee tegen zeggen. Na verloop van jaren, moest hij echter steeds meer meststoffen en pesticiden gebruiken. Zijn eenzijdige gewas werd een makkelijke prooi voor allerlei plagen. Veel boeren bereikten het punt dat het land zo uitgeput was,  dat ze het moesten verlaten.

Veerkracht is adaptief, zelflerend: Als de systemen in staat zijn zich snel en gemakkelijk aan te passen aan grote veranderingen. Het is daarvoor ook nodig dat we genoeg veerkrachtige systemen hebben, op alle gebied, tegen de tijd dat het echt moeilijk wordt. En dat we met open kennis werken, zodat we snel kunnen leren. Want dan zullen veerkrachtige systemen het meest profiteren van de nieuwe kansen die zich voordoen en dus het oude systeem van binnenuit veranderen kunnen.

Deze verpopping van de samenleving is een complex proces maar onstopbaar en noodzakelijk, als de oude manieren van werken uitgewerkt zijn en ons niet meer kunnen helpen. Daarom bouwen we nu al aan veerkrachtige systemen en trainen we onszelf om veerkrachtiger te worden. Hoe meer projecten, hoe meer voorbeelden, hoe meer veerkracht er ontstaat, hoe beter dat is voor de transitie van het oude paradigma naar het nieuwe. Vandaar het TT-motto: De veerkracht van de lokale gemeenschap.

Dit is een vertaling van de meer uitgebreide publicatie: What is Resilience and Why Does it Matter?