Categorie: ,

Maak de duurzame wereld beter dan de huidige

Maarten Nijman – Zaterdag 21 september 2013 vond op de Universiteit Amersfoort de eerste Doe-Denk dag “Een aantrekkelijk alternatief” plaats. Dertien enthousiaste en geïnspireerde denkers en doeners vanuit heel Nederland kwamen bij elkaar rond de vraag: “Wanneer is een duurzame samenleving een aantrekkelijk alternatief?”.  Vanuit de psychologie is bekend dat het heel lastig is om gedrag te veranderen. En dat het nóg lastiger is zodra mensen denker iets te zullen verliezen. Hoe mensen beslissingen nemen is uitgebreid onderzocht in psychologische experimenten.

Daaruit blijkt dat mensen bij het nemen van beslissingen een mogelijk verlies veel “zwaarder” wegen dan een kans op winst. In de figuur hiernaast geïllustreerd; de waarde van het verlies bij C is veel groter dan de waarde van winst bij B, uitgaande van een even grote verandering van uitkomst (x).

Een duurzame samenleving vergt echter dat we ons gedrag, onze consumptie en onze samenleving veranderen waarbij inderdaad het een en ander te verliezen is, daar kunnen we niets aan veranderen: Minder gebruiken, eerlijker delen, minder luxe, minder energie, minder wegwerp, minder … . En wat zetten we daar tegenover? Het is jammer dat we daar weinig van horen, behalve dat we catastrofale rampen afwenden. Ook een verlies, zeker en een zeer groot verlies ook, maar dat kunnen de meeste mensen zich niet voorstellen. We hebben zoiets immers nog nooit meegemaakt. Daarom blijft het punt staan of er dan niet méér te winnen is met een duurzame samenleving?

Zes thema’s die helpen een aantrekkelijke duurzaamheid vorm te geven

Uit de Doe-Denk dag komen 6 thema’s naar voren die het Aantrekkelijk Alternatief helpen vormgeven.

1. Energie voor verandering

Iedere verandering kost energie. Ook om positieve verandering in gang te zetten. Energie zit in personen – inspirerende mensen, en mensen die geïnspireerd worden. Deze energie ontstaat vanuit contact tussen mensen en het aangaan van onderlinge verbindingen. Met die energie kan het talent van mensen ontketend worden.

2. Educatie van sociaal ecologische intelligentie

Hoe verspreiden we kennis? Opleiding volgt nu de lijnen van de oude economie: een grote nadruk op rekenen en taal. Een Aantrekkelijk Alternatief heeft behoefte aan een samenleving met een grotere sociale ecologische intelligentie. Dit is de top van de Maslow piramide: Het kunnen verbinden met andere mensen met behulp van sociale intelligentie. De discussie rondom de noodzaak van radicale wijziging van het onderwijssysteem is de laatste jaren in volle gang; van binnen uit door bijvoorbeeld Sir Ken Robinson in zijn beroemde TED-talk “how schools kill creativity” (zie onderaan dit artikel) of van buitenaf door bijvoorbeeld de Transition Towns beweging die spreekt van “skilling up for power down”.

Er is behoefte aan om nieuwe vormen van educatie te ontwikkelen. Opvallend is dat daarvoor een goede en bruikbare infrastructuur voor het delen (van kennis over) duurzame en werkende initiatieven ontbreekt. Op de Doe-Denk dag werd vooral weer eens bevestigd hoeveel verschillende initiatieven er in Nederland plaatsvinden op dit moment. Het probleem is dat men meestal van elkaar niet weet wat er gebeurt.

Door de zichtbaarheid van positieve initiatieven te vergroten, ontstaat een inspirerende omgeving die versterkend werkt voor bestaande initiatieven; “wat kunnen we nog méér doen?” En het geeft voldoende ideeën voor wijken en buurten waar men iets wil, maar nog geen idee heeft van de mogelijkheden (o.a. doel van deze website – AR).

3. Ondersteuning door de overheid

Het opzetten en in gang houden van initiatieven kan nu veel tijd kosten, of zelfs gefrustreerd worden door wetgeving en bureaucratie. De veranderingen die nodig zijn, worden gehinderd door barrières vanuit het oude denken. De wetgeving en het overheidsbeleid is vooral ingericht op de oude economie. Uitgangspunten voor dit denken kenmerken zich door het beperken van aansprakelijkheid, controle op uitvoering en het verlenen van rechten om te (mogen) vervuilen.

Vanuit een Aantrekkelijk Alternatief ontstaat een behoefte aan een andere ondersteuning; stimuleren van samenwerken, tussen burgers, met bedrijven en met overheden. Zorg vooral voor eerlijke concurrentie en dus een level playing field (bijv. geen overheidsinvesteringen en subsidie meer voor fossiele energie. Maar ook ruimte om te experimenteren

4. Betrokkenheid van Mensen

Betrokkenheid van mensen is de nieuwe grondstof voor de transitie naar een duurzame samenleving. Maar hoe creëer je betrokkenheid? Helpt het om als overheid de “participatiesamenleving” uit te roepen? Het kan dan gebeuren dat burgers zelf bloemen gaan zaaien die vervolgens – vanwege de gemeentelijke regels van groenbeheer – weer weggemaaid worden. Deze metafoor maakt één ding duidelijk, er ontstaat een nieuwe rolverdeling tussen overheid en burger die nog uitgevonden moet worden.

Betrokkenheid is verantwoordelijkheid én bevoegdheid. Een belangrijk hulpmiddel voor betrokken mensen is ruimte om te experimenteren. Deze ruimtes kunnen gecreëerd worden. Plekken in de stad, of wijk; een eiland waar mensen ruimte krijgen om te experimenteren met ruimere wetgeving. Wat gebeurt er als een overheid, samen met de burgers en het bedrijfsleven de kaders vastlegt en zich dan terugtrekt?

5. Een nieuwe democratie

Besluitvorming over duurzame onderwerpen is lastig. Veel beslissingen raken gefrustreerd door individuele belangen die strijdig zijn met gezamenlijke lange termijn doelen. In onze democratie heeft iedereen min of meer het recht om mee te praten en te beslissen. Ook al is het voor de gemiddelde burger inmiddels onmogelijk om met voldoende kennis een weloverwogen keuze te maken. Dan prevaleren al snel de korte termijn voordelen.

Hoe zou het zijn als mensen hun stem af kunnen staan aan iemand die ze deskundig vinden? Het is nog niet volledig duidelijk hoe we deze “liquid democracy” het beste kunnen uitvoeren. Deze besluitvorming zou dan ook zeer goed in een experimentele ruimte kunnen worden ingezet. Hierdoor krijgen we inzicht in hoe deze nieuwe besluitvorming in de praktijk werkt.

6. Eerlijker delen

We leren onze kinderen op de kleuterschool al dat zij eerlijk moeten delen. Het “samen spelen, samen delen” blijkt vanaf een bepaalde leeftijd minder belangrijk. Hoe kan dat? En op welke manier kunnen we toegang tot levensbehoefte voor alle mensen op aarde eerlijk laten verlopen? Voedsel, energie, schone lucht zouden we via een quotering kunnen verdelen. Ook verschillende werkwijzen van quoteren zou mooi in een experimentele ruimte worden uitgeprobeerd. Er is immers genoeg voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht…

Dus, hoe gaan we verder?

Er is niets mis met een gezonde dosis ambitie. Maar het neerzetten van een volledig beeld van het Aantrekkelijke Alternatief binnen 1 dag is een pittige opgave. We kunnen verder met het uitwerken van onderdelen uit de zes kenmerken.

Een aantal ideeën:

  • Er kunnen vervolgsessies worden gehouden. Dit kan via een conferentietool die door Perry Smit is aangeboden. Via dit platform kan met genodigden zeer laagdrempelig via internet een vervolgsessie worden gehouden. Het is zo mogelijk om meerdere – korte – sessies te plannen voor het uitwerken van ideeën.
  • We kunnen hieraan toevoegen een vraaggestuurde werkwijze. Als er vanuit de journalistiek of vanuit politiek vragen liggen, kunnen deze als in een conferentie worden uitgewerkt.
  • Het kan ook met vervolg-sessies in de echte wereld. Bijvoorbeeld bij Economy Transformers, bij het Platform DSE, bij Transition Towns en vele andere transitie-bewegingen die inmiddels in Nederland zijn opgestart. Startend vanuit de vraag: wanneer is een duurzame samenleving een aantrekkelijk alternatief?
  • De Universiteit Amersfoort kan ook een meerdaags symposium organiseren. Een expert-dag met een aantal koplopers die ervaringen, belemmeringen en tips uitwisselen. Gevolgd door een informatieve dag voor een breder publiek.
  • Nieuwe initiatieven en ideeën kunnen worden gedeeld, bijvoorbeeld via: http://www.samenlossenwedecrisisop.nl/

In deze bijlage staat het uitgebreide verslag van de Doe-Denk dag van 21 september.

Met dank aan Maarten Nijman