Wat is Piekolie?

Wat er precies aan de hand is met de olievoorraden is voor de meeste mensen onduidelijk. Over hoeveel jaar is de olie op? Is er een alternatief? Wat gebeurt er als de olie op is? Wat is ‘Peakoil’, in het Nederlands ‘Piekolie‘?

Door Peter Polder (Stichting Peakoil Nederland)

Hieronder volgt een samenvatting, bedoeld voor mensen die vanuit Transition Town het verhaal verder willen vertellen. Voor uitgebreide informatie en nieuws kun je ook terecht op www.peakoil.nl en www.postfossiel.nl.

Op 10 november 2009 kwam het Internationaal Energie Agentschap (IEA) met de World Energy Outlook 2009 >>>

Wanneer raakt de olie op?

Deze vraag wordt vaak gesteld in bijeenkomsten. Het lijkt een eenvoudige vraag. De olie zal nooit opraken! Het probleem zit hem in het feit dat het oppompen meer moeite gaat kosten. De productie bereikt een maximum en daalt daarna. Daarna wordt het moeilijker de olie te winnen. Dat fenomeen wordt in de olie- industrie ‘peakoil’ genoemd. Deze beweging wordt bij elk olieveld waargenomen, en dit is als zodanig onomstreden. De uitspraak: ‘we hebben nog voor 30 jaar olie’ suggereert dan bijvoorbeeld dat we op een continu niveau door kunnen pompen en dat de olie dan opeens ‘op’ is. Dat is dus niet het geval.

piekolie_grafiek1

Hoeveel olie is er nog?

In april 2009 werd er ongeveer 85 miljoen vaten (van 159 liter) olie per dag opgepompt. Olie is een fossiele brandstof, en een kenmerk daarvan is dat het al heel lang in de bodem zit. Je kunt ervan uitgaan dat de grootste oliebronnen allemaal zijn aangeboord. Het vinden van nieuwe oliebronnen gebeurt nog steeds, maar de hoeveelheden die gevonden worden nemen al decennia lang af. Omdat we elk jaar meer olie oppompen teren we in op oude reserves. Sinds de jaren tachtig pompen we meer olie op dan dat er aan nieuwe olie gevonden wordt.

piekolie_grafiek2

Bron: ASPO International, olie in Giga barrels

De twee grote vragen zijn dus: Wanneer heeft de olieproductie de piek bereikt en Wanneer kan het aanbod de vraag niet meer bijhouden? Dat lijkt een simpele optelsom, maar het is een vraag die in de praktijk lastig te beantwoorden is. Dat heeft onder meer te maken met de geheimhouding en onduidelijkheid in data omtrent olieproductie en oliereserves. Het komt ook omdat hoeveel olie er geproduceerd wordt niet alleen bepaald wordt door geologie maar ook door economie, technologie en politiek. Niettemin zijn er goede schattingen te maken.

Jarenlang gingen veel wetenschappers en oliebedrijven er van uit dat het piek moment ergens na 2030 zou plaats vinden. Door o.a. het werk van een groep onafhankelijke oliegeologen, analysten en activisten verenigd in ASPO (the Association on the Study of Peak Oil) wordt het nu steeds duidelijker dat de piek veel eerder zal plaats vinden. De schattingen lopen uiteen van de zomer van 2008 tot ergens in 2020. Het precieze tijdstip zal pas achteraf vast te stellen zijn. Ook steeds meer grote oliebedrijven (o.a. Total en Shell) sluiten zich aan bij deze consensus, hoewel ze het woord ‘Piekolie’ nog steeds als omstreden zien.

Een paar voorspellingen

Peakoil Nederland: Piekolie tussen 2010 en 2017
Shell: ‘Easy oil’ piekt rond 2015 en aanbod kan vraag niet bijhouden
Total: Maximale productie tussen 90-100 Mb/d (nu 85 Mb/d)
IEA: Peakoil rond 2030, rond 2010 kan aanbod vraag niet bijhouden
CERA: Peakoil rond 2030
Skebrowski: Tussen 2010 en 2015
Energy Watch Group: 2008

piekolie_grafiek3

Productieprognose ASPO Internationaal (2007) en vraagprognose Internationaal Energie Agentschap (2006)

Vraag en aanbod

De andere vraag, wanneer wordt er te weinig olie geproduceerd om aan de vraag te voldoen, is zo mogelijk nog lastiger te beantwoorden want zowel vraag als aanbod zijn sterk afhankelijk van hoe we onze economie inrichten. Duidelijk is wel dat als vraag naar olie in het zelfde tempo zou doorgroeien als de laaste jaren er een gapend gat tussen aanbod en vraag zal ontstaan. In bovenstaande grafiek zie je de (mogelijke) ontwikkeling van de olieproductie en de inschatting van de vraag naar olie van het Internationaal Energie Agentschap. Het is een onderzoeksinstituut uit Parijs dat namens de landen verenigd in de OESO (alle westerse olie importerende landen) onderzoek doet naar energiebeleid en haar lidstaten beleidsadviezen geeft.

Als de vraag steeds verder stijgt (door toenemende welvaart in het westen en in opkomende economieën als China en India bijvoobeeld) en het aanbod daalt, dan groeit het gat steeds sneller. Dat betekent over de lange termijn stijgende prijzen en dus vraaguitval. Sommige olie consumenten zullen stoppen met olie gebruiken omdat de prijs te hoog wordt.

piekolie_grafiek4

De olieprijs

brandstofkosten_100 De algemene verwachting is dat de olieprijs de komende tijd flinke schommelingen laat zien. Stijgt de prijs, dan volgt er vraaguitval en een tijdelijk overschot op de markt en dus een lagere prijs. Trekt de vraag weer aan, dan stijgt de prijs weer. Door het ontbreken van buffercapaciteit op de markt worden ook de gevolgen van verstoringen in de aanvoer door bijvoorbeeld weersomstandigheden, conflicten of ongelukken veel groter. De algemene trend blijft dat olieprijs stijgt. De prijs steeg tot aan het uitbreken van de kredietcrisis tot historische hoogtes (150 dollar per vat) en was een van de indirecte oorzaken van de kredietcrisis. Daarna maakte de prijs zijn grootste val ooit door en de prijs zal naar verwachting al schommelend weer stijgen naar een nieuw hoogte record.

Gas en kolen

gasvlam Geldt het peakoil principe ook voor aardgas en kolen? Ja, ook voor aardgas en kolen stijgt de productie en gaat de netto opbrengst daarna dalen omdat er steeds meer energie moet worden geïnvesteerd om aardgas en kolen te winnen al is de geologie anders dan bij olie. En de data rond aardgasreserves en kolenreserves zijn nog onbetrouwbaarder als die rond olie. Niettemin is ook daar een ruwe schatting voor te geven, met een aardgas-piek tussen 2020 en 2030 en een steenkolenpiek tussen 2035 en 2070.
Voor aardgas moet worden opgemerkt dat aardgas sterk afhankelijk is van pijpleidingen, en er dus sprake is van regionale gaspieken in Noord-Amerika en Eurazië. Ook kan onconventioneel gas uit bijvoorbeeld steenkolenlagen hier een groot verschil uit gaan maken. Steenkool heeft het imago goedkoop en ruim voorradig te zijn, maar schijn bedriegt. Er zijn slechts 6 grote steenkool exporterende landen en het transport van steenkool is duur en kost veel energie. De energiewaarde van steenkool verschilt per soort steenkool en dus kan een piek in energiewaarde veel eerder optreden als een piek in productie volume.

Piekolie en de kredietcrisis

koersgrafiek Welke invloed heeft de kredietcrisis op peakoil, en omgekeerd? Op dit moment lijkt het er op dat de kredietcrisis er voor gezorgd heeft dat de vraag naar olie met enkele miljoenen vaten per dag is gedaald. Daardoor, en doordat veel oliehandelaren in geldnood kwamen, is de prijs van olie sterk gedaald. Dit zorgt er op zijn beurt er weer voor dat veel nieuwe olieprojecten zijn stilgelegd. Veel van de nieuwe en lastig winbare olieprojecten in bijvoorbeeld het noordpoolgebied, de diepzee en de teerzanden zijn alleen winstgevend bij een olieprijs boven de 70 dollar per vat. Bovendien kunnen ook olieproducenten moeilijker aan investeringskredieten komen. Iets wat ook opgaat voor duurzame energieprojecten. De grote vraag is nu wat er sneller gaat, de vraagdestructie door de economische crisis, of de terugval in productie. Het is denkbaar dat er door achterblijvende investeringen een versnelde piek plaats zal vinden de kredietcrisis gevolgd zal worden door een oliecrisis.
Tot slot. Een van de directe veroorzakers van de kredietcrisis was het feit dat veel Amerikanen moesten kiezen tussen het afbetalen van hun hypotheek en de torenhoge brandstofprijs.
Zie ook www.peakoil.nl/rapporten onder ‘kredietcrisis’.

Piekolie en klimaatverandering

lagedrukgebied Zijn er nog wel genoeg olie, gas en kolen om een klimaatverandering tot stand te brengen? Dat is een complexe vraag. Ten eerste omdat ze elkaar sterk beïnvloeden. Denk bijvoorbeeld aan het vrijkomen van olie en gasreserves door het smelten van de noordpool of het moeilijker worden van oliewinning door sterkere orkanen. Ook blijkt de CO2 uitstoot uit fossiele brandstoffen per ton productie steeds verder te stijgen naarmate de productiepiek nadert. Ten tweede is het een feit dat de hoeveelheid fossiele brandstoffen die in de IPCC scenario’s verwerkt zijn niet gewonnen kunnen worden en dat het IPCC de dynamiek van het winnen van fossiele brandstoffen niet mee neemt. wateroverlast Ook is het zo dat steeds duidelijker wordt dat klimaatverandering al ver gevorderd is en steeds dichter bij een omslagpunt komt waarna het een zich zelf versterkend proces wordt. Veel hangt ook af van waarmee we een tekort aan olie proberen op te lossen. Stappen we over op teerzanden en diesel uit steenkool of gaan we energie besparen en duurzame energie gebruiken?

Het is in ieder geval duidelijk dat er veel oplossingen zijn voor klimaatverandering die het peakoil probleem niet oplossen ( Co2 opslag, emmissiehandel) en dat er veel peakoil oplossingen zijn die de klimaatcrisis verhevigen (teerzanden, diesel uit steenkool). We zullen moeten zoeken naar een gecombineerde oplossing, de twee problemen zijn te veel vervlochten om ze los van elkaar te zien.
Zie ook www.peakoil.nl/rapporten onder ‘klimaat’

Hoe olieverslaafd is Nederland?

Nederland heeft een economie die sterk afhankelijk is van transport op basis van olie, een grote chemische industrie met olie als grondstof en een manier van leven die erg olie (en energie) intensief is. Bijna alles wat we in huis hebben staan is gemaakt van olie. Onze voedselindustrie is sterk afhankelijk van olie en gas voor transport, kunstmest, pesticiden, verpakken, verhitten, koelen etc.

piekolie_grafiek5

olieverbruik NL per sector 2005

Dat betekent dat een tekort aan olie onze economie en onze manier van leven stevig zal beïnvloeden. Bij ongewijzigd overheidsbeleid en bij een ongewijzigde manier van leven ontstaan er grote tekorten en een sterke verstoring van de economie en onze manier van leven. De grootste problemen zijn te verwachten in het wegtransport (mensen die niet meer naar hun werk kunnen, winkels die niet meer bevoorraad kunnen worden) en tal van producten die duurder worden omdat het productieproces olie intensief is (kaarsen, plastics, medicijnen, energie, verf, voedsel, ..)

Oplossingen: overheidsbeleid

minbos_150 Wat zou de overheid kunnen doen om piekolie op te lossen? Ten eerste accepteren dat we te laat zijn voor de makkelijke oplossingen. Uit een onderzoek van het Amerikaanse Departement voor Energie (DOE) het zogenaamde Hirsch rapport, blijkt dat voor een soepele oplossing twintig jaar voor de piek beleid in gang gezet moet worden. De maatregelen die in dit rapport onderzocht zijn houden ook op geen enkele wijze rekening met klimaatverandering. Een energietransitie kost veel tijd, geld en in de letterlijke zin energie. Peakoil beleid zal dus altijd moeten bestaan uit het opvangen van de problemen die gaan ontstaat door een permanente oliecrisis.

In een in november 2008 gepubliceerd rapport ‘olieschaarstebeleid’ heeft Peakoil Nederland de mogelijke maatregelen op een rijtje gezet. Een aantal aanbevelingen uit dat onderzoek.

Burgers voorlichten over piekolie en zijn implicaties
Een reductietarget stellen van 20% minder olieconsumptie in 2020
Inzetten op andere energiebronnen in het transport (elektrische auto’s , aardgas, biogas)
Olie als grondstof in de industrie vervangen door plantaardig materiaal
Beleid gericht op verminderen van verkeer, en verschuiven van weg en lucht naar OV, rails, scheepvaart en de fiets.
Grotere efficiency in het transport door technologie, omlaag brengen maximum snelheid en wagenpark vernieuwing.
Beleid gericht op het verstevigen van de lokale economie en voedselvoorziening
Ondersteunen van economische sectoren die in problemen komen op zo’n manier dat een energietransitie wordt bespoedigd en niet afgeremd.

Oplossingen: persoonlijke keuzes

Piekolie gaat ons dagelijks leven de komende tien jaar drastisch veranderen. Dat komt op sommige mensen als bedreigend over maar het kan ook als een uitdaging opgevat worden. Wie al nu al inzet op een streven om te leven zonder olie zal minder last hebben van peakoil. Wat je kan doen hangt natuurlijk sterk af van je eigen mogelijkheden. Hier een paar suggesties :